Hukuk uzmanları, işverenin eşit davranma yükümlülüğünü ihlal etmesi durumunda işçilerin dört aya kadar ücret tutarında ayrımcılık tazminatı talep edebileceğini hatırlatıyor. Dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve sendika üyeliği gibi nedenlerle ayrımcılığa uğrayan çalışanlar, yasal haklarını kullanarak tazminat alabiliyor.
Eşitlik İlkesi Mutlak Değil Nispi Bir Kavram
İş hukukunda eşitlik ilkesinin nispi bir nitelik taşıdığı belirtiliyor. Bu borç, aynı nitelikteki veya aynı ya da benzer durumdaki işçiler için geçerli oluyor. İşverenler, işçinin yaptığı işin niteliği, uzmanlığı, öğrenimi, kıdemi gibi objektif nedenlerden dolayı ayrım yapabileceği gibi, çalışkanlık ve yetenek gibi subjektif nedenlere dayanarak da farklı işlem uygulayabiliyor. Ancak ırk, etnik köken, cinsiyet gibi nedenlerden dolayı ayrım yapmama borcu mutlak nitelik taşıyor. Bu gibi durumlarda işe girişte, iş ilişkisinin devamında ve iş ilişkisinin sona ermesinde hiçbir şekilde ayrım yapılmasına izin verilmiyor.
Yasal zorunluluklardan kaynaklanan farklı uygulamalar ise eşit davranma borcuna aykırılık oluşturmuyor. Hamile kadın işçilere, çocuk ve genç işçilere yönelik koruyucu düzenlemeler bu kapsama giriyor ve ayrımcılık sayılmıyor.
Kolektif Uygulamalarda Ortaya Çıkan Sorun
İşverenin eşit davranma borcunun uygulanabilmesi için iş yerinde bir işçi topluluğunun varlığı şart olarak belirtiliyor. İşverenin eşit davranma borcu, işyerinde yapmış olduğu kolektif uygulamalarda söz konusu oluyor. Bir veya bir kısım işçi, bu nitelikteki uygulamaların dışında tutulduklarında eşit davranma borcunun ihlalinden bahsedilebiliyor. İşverenin iş yerinde yapmış olduğu uygulamaların aynı zaman birimi içinde meydana gelmiş olması da gerekiyor.
Ayrımcılık tazminatı, işverenin eşit davranma yükümlülüğünü ihlal etmesi halinde işçiye ödenebilecek özel bir tazminat türü olarak tanımlanıyor. Bu tazminat dört aya kadar ücret tutarında hükmediliyor. İşçiler, ayrımcılık tazminatının yanı sıra yoksun kaldığı diğer hakları da talep edebiliyor. İkramiye, sosyal yardımlar veya seyyanen uygulanan zamlar da bu kapsamda değerlendiriliyor.
Hangi Durumlar Ayrımcılık Sayılıyor?
Eşitlik ilkesi Anayasa'nın 10. maddesinde genel bir ilke olarak düzenlenirken, İş Kanunu'nun 5. maddesinde iş ilişkisine özgü biçimde somutlaştırılıyor. İş Kanunu'nda dil, ırk, cinsiyet, engellilik, din, mezhep ve benzeri nedenlere dayalı ayrım açıkça yasaklanıyor.
Ayrımcılık yasağına aykırılık oluşturabilecek başlıca sebepler arasında dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep, sendikal nedenler, hamilelik ve doğum, engellilik, kısmi süreli-tam süreli çalışma, belirli süreli-belirsiz süreli sözleşme farkı bulunuyor. Kadın işçinin hamileliği nedeniyle işten çıkarılması, aynı işi yapan işçilerden sendika üyesi olanlara daha düşük ücret verilmesi, belirli süreli işçilerin objektif neden olmaksızın sosyal haklardan yararlandırılmaması, aynı kıdeme ve pozisyona sahip işçilerden yalnızca bir grubun terfi ettirilmesi, işe alımda "erkek aday tercih edilir" gibi uygulamalar ayrımcılık yasağına aykırı davranışlara örnek gösteriliyor.